Małgorzata Guławska 
Instytut Lingwistyki Stosowanej
Uniwersytet Warszawski

STYLISTYKA I KULTURA JĘZYKA POLSKIEGO DLA TŁUMACZY

1.	STYLISTYKA JĘZYKA POLSKIEGO A POJĘCIE INTERFERENCJI

Stylistyka i kultura języka polskiego są integralną częścią procesu kształcenia tłumaczy, dla których językiem docelowym w tłumaczeniach ustnych i pisemnych jest język polski. Analiza błędów w tłumaczeniach pisemnych, a także ustnych konferencyjnych  z różnych języków na język polski, wskazuje na to, że mamy w produkowanych tekstach do czynienia z dwoma rodzajami błędów: błędami językowymi i błędami tłumaczeniowymi. 
Błędy językowe są przykładami użycia w języku polskim form niepoprawnych, które są niezgodne z normą językową, mogą być natomiast przykładami form uzualnych czy systemowych lub wskazywać na interferencję zewnętrzną z języka obcego. Błędy tego typu są najczęściej zauważalne dla rodzimego użytkownika języka polskiego bez uwzględnienia tekstu oryginału, ale tekst wyjściowy, zwłaszcza w przypadku interferencji, może pomóc w znalezieniu ich źródła.
Błędy tłumaczeniowe występują tylko w tekstach przekładów i polegają one na niewłaściwym oddaniu treści oryginału. Wynikają one najczęściej z nieuwzględnienia semantyki tekstu wyjściowego oraz pominięcia w tłumaczeniu warstwy stylistycznej oryginału lub jego uwarunkowań pragmatycznych. Rezultatem błędu translacyjnego jest brak ekwiwalencji semantycznej, stylistycznej czy pragmatycznej między tekstem oryginału a jego tłumaczeniem.
Zajęcia ze stylistyki i kultury języka polskiego mają za zadanie uwrażliwienie przyszłych tłumaczy na zagadnienia poprawnościowe w języku ojczystym. Celem tych ćwiczeń, które powinny mieć charakter praktyczny, jest dążenie do wyeliminowania błędów rażących i pospolitych w procesie tłumaczenia na język polski oraz ograniczenie usterek językowych. 
Analiza najczęstszych trudności językowych w przekładzie na język polski wskazuje na dwie różne przyczyny wahań czy potwierdzonej błędem językowym bezradności młodych tłumaczy. Pierwszym źródłem niepewności jest brak wiedzy dotyczącej norm fleksyjnych współczesnej polszczyzny. Szczególne trudności sprawia studentom deklinacja nazw własnych rodzimych i pochodzenia obcego oraz odmiana liczebników. Częste problemy dotyczą również zasad polskiej ortografii i interpunkcji, ale tego typu błędy ze względu na ich pospolity charakter i równie szybką, jak i skuteczną możliwość ich wyelimowania nie zostaną w tym artykule uwzględnione. Wskazują one jednak jednoznacznie na braki w wykształceniu polonistycznym absolwentów szkół średnich.
Drugim i najczęstszym źródłem błędów w tłumaczeniu na język polski jest interferencja z języka wyjściowego na język docelowy tłumaczenia, który jest w tym wypadku językiem ojczystym. Niestety właśnie ten rodzaj interferencji, nazywany w językoznawstwie anglojęzycznym backlash interference, najrzadziej staje się przedmiotem analiz lingwistycznych.  Być może wiąże się to z faktem tradycyjnego łączenia tego rodzaju transferu negatywnego najczęściej z tłumaczeniami pisemnymi. Słabo zbadane są jednak również różne odmiany języka mówionego, np. polskich studentów z Uniwersytetu Viadrina we Frankfurcie nad Odrą, którzy określają swój język polski jako Viadrinapolnisch („język polski z Viadriny”). W strategiach komunikacyjnych posługują się oni metodą code switching (Haugen 1977: 284), która polega na wprowadzaniu niezasymilowanych wyrazów z języka obcego w tok wypowiedzi w języku ojczystym. Tego rodzaju mieszanie języków staje się znakiem naszych czasów, a jego powodem są ożywione kontakty międzyjęzykowe i wynikające z nich trudności translacyjne.
Lapsologia glottodydaktyczna zajmuje się przede wszystkim badaniem interferencji zewnętrznej, rozumianej jako naruszenie normy w języku obcym pod wpływem języka ojczystego. Dużą popularnością cieszą się również badania dotyczące transferu negatywnego z pierwszego wyuczonego języka obcego na drugi język obcy czy precyzyjniej - na drugi interjęzyk. W ramach lapsologii lingwistycznej analizowane są natomiast przykłady interferencji wewnętrznej, która polega na generalizacji i regularyzacji form w ramach wyuczonego języka obcego lub w języku ojczystym. W ten sposób użytkownik języka tworzy formy, które są zgodne z systemem, ale niekoniecznie należą do normy czy uzusu językowego.
Przyszły tłumacz musi zdawać sobie sprawę z niebezpieczeństw interferencji języka obcego na język ojczysty, a także zapoznać się z podstawowymi pojęciami kultury języka (system, norma, uzus), które pozwalają rozpoznać interferencję wewnętrzną i określić błąd językowy. W dołączonym do tego artykułu aneksie temat „Czym jest kultura języka?” jest jednym z pierwszych w przedstawionym programie stylistyki języka polskiego. Do zagadnień z nim związanych należy również typologia błędów, których teoretyczna świadomość ułatwia ich pofilaktykę i lapsologiczną terapię.

2.	ANALIZA BŁĘDÓW JĘZYKOWYCH WYSTĘPUJĄCYCH W TŁUMACZENIACH

Markowski proponuje w „Słowniku poprawnej polszczyzny” (2002) podział błędów językowych na zewnętrzno- i wewnętrznojęzykowe. Błędy zewnętrznojęzykowe to błędy ortograficzne i interpunkcyjne. Błędy wewnątrznojęzykowe można natomiast podzielić na błędy systemowe (językowe) i błędy użycia (stylistyczne). W obrębie błędów językowych mieszczą się błędy gramatyczne (fleksyjne i składniowe), błędy leksykalne (słownikowe, frazeologiczne i słowotwórcze) i fonetyczne. Ostatnia grupa błędów nie zostanie omówiona w tym artykule, ponieważ przedstawiona analiza obejmuje jedynie teksty pisane.
Wśród uchybień ortograficznych na uwagę zasługuje niezbyt liczna grupa błędów, wskazujących na interferencję języka niemieckiego na język polski1. Zauważalna jest ona także w niepełnej adaptacji terminów naukowych. W „Zarysie gramatyki języka polskiego” występuje na przykład pisownia terminu  z dziedziny słowotwórstwa z rzadką w języku polskim literą „x” *juxtapozycja (Nagórko 1998:212). Wyraz ten jest synonimicznym odpowiednikiem polskiego zestawienia i niemieckiego terminu Juxtaposition. Problemy ortograficzne tego rodzaju dotyczą przede wszystkim wyrazów pochodzenia obcego w obu językach. W pracach studentów powtarza się błędna pisownia *adjunkt zamiast adiunkt w nawiązaniu do przestarzałego niemieckiego wyrazu Adjunkt, który ma inne niż w języku polskim znaczenie „pomocnik w urzędzie”. Również pisownia skrótów wymaga kontrastywnego omówienia. Błędy z tym związane powtarzają się w tłumaczonej z języka niemieckiego na język polski korespondencji, np. *Dr. zamiast polskiego dr.
Wśród błędów fleksyjnych występujących na zajęciach translacyjnych najczęściej spotykana jest niepoprawna odmiana nazwisk i nazw geograficznych, np.: 
(1) *To było spotkanie z Remarque′iem (→ To było spotkanie z Remarkiem),
(2) *Początkowo mieszkała w Norymbergii (→Początkowo mieszkała w Norymberdze).
Tylko nieliczni studenci na wstępnym teście w ramach zajęć z kultury języka polskiego są w stanie poprawnie odmienić niemieckie nazwiska w następujących zdaniach: 
(3) Wspominał o Friedrichu Murnau.
(4) Czytałem dużo o Jacobie Boehmem.
Fakt ten utwierdza ich w przekonaniu, że poznanie reguł fleksyjnych dotyczących odmiany nazw własnych jest koniecznością.
Trudno jednoznacznie ustalić źródło następujących błędów składniowych w zakresie związku rządu, które występują na zajęciach z kultury języka i na ćwiczeniach tłumaczeniowych:
(5) *Używam dobre kosmetyki. (→ Używam dobrych kosmetyków),
(6) *Próbował zupę i drugie danie. (→ Próbował zupy i drugiego dania).
Przyczyną tych błędów może być w równym stopniu interferencja z języka niemieckiego, jak i widoczny zanik dopełniacza w języku polskim. Studenci muszą jednak zapoznać się w ramach zajęć z kultury języka polskiego z listą polisemicznych czasowników łączących się z biernikiem i dopełniaczem, ponieważ wybór przypadka decyduje w tym wypadku o różnicy znaczenia, np. dotykać, zaniedbać, przestrzegać, dopełnić.
Wyraźna interferencja z języka niemieckiego występuje wśród błędów składniowych w zakresie używania przyimków. Przedstawione przykłady ilustrują często spotykane typy błędów:
(7) *szampon dla włosów suchych (→ szampon do włosów suchych),
(8) * szukać za czymś (→ szukać czegoś),
(9) * rozumieć coś pod czymś (→ rozumieć coś przez coś),
(10) *przenieść się w inny dział (→ przenieść się do innego działu).
W procesie tłumaczenia z języka niemieckiego na język polski początkujący tłumacze często przejmują także w tekście docelowym szyk wyrazów w zdaniu z tekstu oryginału, naruszając w ten sposób normę składniową języka polskiego. Analiza błędnych konstrukcji składniowych i ich porównanie z tekstem wyjściowym wykraczałaby poza ramy tego artykułu. Autorka chciałaby wskazać jedynie na znaczeniotwórczą funkcję szyku w przypadku użycia przydawek charakteryzujących i gatunkujących. Przydawka gatunkująca, inaczej zwana klasyfikującą, występuje w języku polskim najczęściej po wyrazie określanym. W związku z tym następujące przykłady są kalką składniową z języka niemieckiego:
(11) *cywilny ślub  (→ ślub cywilny),
(12) *wewnętrzna mobilność (→ mobilność wewnętrzna).
Wśród błędów składniowych częste są również zbędne zapożyczenia sytaktyczne, których źródłem jest także interferencja z języka  niemieckiego, np.:
(13) *Sytuacja wydaje się być niebezpieczna. (→ Sytuacja wydaje się niebezpieczna.)
Trudności związane z użyciem wyrazów funkcyjnych w języku polskim powstają natomiast niezależne od wpływu języka wyjściowego na język docelowy, na co wskazują następujące przykłady:
(14) *Z tym się jak i studenci, tak i też pracodawcy zgadzają. (→ Z tym zgadzają się nie tylko studenci, lecz także pracodawcy.)
(15) *Mieszkała najwpierw (pierw) w Norymberdze, a potem przeprowadziła się do Hamburga. (→Mieszkała najpierw w Norymberdze, a potem przeprowadziła się do Hamburga.)
Najliczniejszą grupę błędów w tłumaczeniu na język polski stanowią jednak lapsusy związane z szeroko rozumianą poprawnością leksykalno-stylistyczną. Powszechnie stosowane jest nie tylko w pracach tłumaczeniowych studentów, ale również w tekstach wyjściowych różnego typu wprowadzanie do tekstu polskiego zapożyczeń ad hoc z języka niemieckiego lub z języka angielskiego, a także tworzenie własnych innowacji skracających czy uzupełniających w celu wypełnienia pozornych czy właściwych luk leksykalnych i leksykograficznych, np. *hektyczny (→ gorączkowy), *czasownik, czasownicy (→ pracownik zatrudniony na czas określony). Tego rodzaju neologizmy są wynikiem interferencji językowej, jak wskazuje na to pierwszy z przytoczonych przykładów, albo przedstawiają nieudolne próby tworzenia neologizmów własnych, które są wprawdzie zgodne z polskim paradygmatem morfologicznym i semantycznym, ale ze względu na ich homonimiczność nie mogą być akceptowane. Ilustruje to drugi z podanych przykładów.
Przy wyborze właściwego słowa pułapką dla tłumacza jest zjawisko paronomazji, obejmujące wyrazy podobne pod względem zapisu i brzmienia. Paronimy są spokrewnione etymologicznie lub posiadają niezależne od siebie podstawy słowotwórcze. Pod względem semantycznym słowa te przedstawiają znaczeniową bliskość, obcość lub przeciwieństwo. W szczególnych przypadkach tłumacz ma do czynienia z parami paronimów w języku wyjściowym i docelowym, np. reprezentatywny i reprezentacyjny w języku polskim oraz para niemieckich odpowiedników repräsentativ i repräsentabel.  Niezależnie od tekstu oryginału w tekście docelowym może zostać wybrany niewłaściwy ekwiwalent ze względu na obecność w języku polskim dwóch podobnych wyrazów, np.:
(16) *reprezentacyjne esy-floresy (→ reprezentatywne esy-floresy w znaczeniu „powszechnie występujące”, w tekście oryginału „übliche Schnörkel”2). 
Wybór właściwego odpowiednika w języku docelowym utrudnia również zjawisko polisemii leksykalnej w języku wyjściowym. Przykładem dwuznaczności jednego leksemu jest słowo kommunikativ w języku niemieckim. Ma ono dwa odpowiedniki w języku polskim: komunikatywny i komunikacyjny. W związku z tym jako błąd zaburzenia łączliwości leksykalnej i przykład interferencji należy uznać następujące tłumaczenie osławionej w glottodydaktyce metody:
(17) kommunikative Methode -*metoda komunikatywna (→ metoda komunikacyjna).
Błędy zaburzenia łączliwości leksykalnej należą do licznej grupy błędów frazeologicznych, które obejmują zarówno stałe, jak i luźne związki frazeologiczne. Przykładem bezpośredniej interferencji z języka niemieckiego i tłumaczenia słowo w słowo są błędne połączenia rzeczownika z czasownikiem w następujących analityzmach leksykalnych:
(18) *ćwiczyć, uprawiać krytykę (→ poddać krytyce) - Kritik üben, 
(19) *zastąpić szkodę (→ wynagrodzić szkodę) - einen Schaden ersetzen.
W wielu wypadkach zaburzenia łączliwości leksykalnej nie wynikają jednak z nieznajomości odpowiedniej kolokacji w języku docelowym, lecz z jej braku. W tekście dotyczącym współczesnych nomadów, tłumaczonym z języka niemieckiego na język polski, studenci napotykali na ogromne trudności, próbując w opisowy sposób oddać różne wyrażenia z niemieckim przymiotnikiem mobil – „mobilny” oraz byli świadomi stylistycznych i semantycznych ułomności tworzonych na podstawie tekstu oryginału kalk frazeologicznych, np.:
(20) *mobilne życie czy *mobilna biografia (→ mobilny styl życia),
(21) *mobilne kroki (→ mobilne etapy w życiu).
Ostatnią grupę błędów leksykalnych tworzą błędy słowotwórcze, czyli formacje niezgodne z polskim modelem słowotwórczym. Tego typu konstrukcje preferowane są coraz częściej przez media, np. *speckomisja, *biznes informacje oraz język reklamy, np. kontaminacja *owocogurt. Występują one również w tłumaczeniach z języka niemieckiego na język polski, zwłaszcza w przekładach wyrażeń okazjonalnych i neologizmów autorskich, np.:
(22) *trendszpieg (→ tropiciel trendów).
Wśród przedstawionych błędów językowych zwłaszcza zjawisko wieloznaczności leksykalnej, problematyka związana z tautonimią czy paronimią, a także strategie komunikacyjne dotyczące indywidualnego kreowania zapożyczeń czy prób tworzenia własnych adaptacji leksykalnych wprowadzają czytelnika w arkana błędu tłumaczeniowego. Jego wnikliwa analiza wymaga uwzględnienia języka oryginału i tłumaczenia. Do celów dydaktycznych na zajęciach tłumaczeniowych posłużyć może następujący przykład nieudolnego tłumaczenia literackiego:
(23) I taka to właśnie wszechwładna panowała zima, kiedy pewnego dnia Stępacz stwierdził, że jego zapasy jakby nabawiły się suchot.  (Lenz 1978: 50) (→ zapasy zaczęły się w pewny sposób kurczyć)
(23′) So ein Winter von der herrschsüchtigen Art war es, als der Pedder eines Tages feststellte, daß seine Holzvorräte gewissermaßen die Schwindsucht bekamen. (Lenz 1979: 58)
Trudno wskazać na wszystkie przyczyny błędów tłumaczeniowych. Powyższy lapsus tłumacza wynika z uwzględnienia tylko zleksykalizowanego znaczenia niemieckiego wyrazu Schwindsucht – „suchoty”, podczas gdy tekst oryginału wskazuje jednoznacznie na dosłowne znaczenie tego złożenia w przedstawionym kontekście. Błąd translacyjny, który jest widoczny w tekście docelowym, wynika z niezrozumienia tekstu oryginału. 
Z powyższej krótkiej analizy błędów można wnioskować, że dyskusja na temat błędów translacyjnych wymaga od studentów podstaw wiedzy z dziedziny semantyki, np. na temat możliwych relacji semantycznych między tekstem oryginału i tłumaczenia (synonimia, bliskoznaczność, komplementarność, antonimia, konwersja, polisemia, homonimia), ale również dobrego wyczucia stylistycznego w języku ojczystym. Dyskusja dotycząca błędów językowych zakłada, że dyskutanci dysponują przede wszystkim wiedzą z dziedzin kultury i stylistyki języka ojczystego.

3.	PROGRAM ZAJĘĆ „ STYLISTYKA I KULTURA JĘZYKA POLSKIEGO DLA TŁUMACZY”

Przedstawione błędy językowe wyznaczają tematykę zajęć z kultury języka polskiego (aneks 2). Ich zadaniem jest przede wszystkim wnikliwe omówienie zagadnień poprawności fleksyjnej, składniowej, ortograficznej i interpunkcyjnej oraz ugruntowanie wiedzy teoretycznej poprzez praktyczne ćwiczenia.
W programie stylistyki języka polskiego (aneks 1) na szczególną uwagę zasługuje natomiast do tej pory pomijany temat dotyczący analizy stylów. Na podstawie fragmentów reprezentujących różne odmiany stylistyczne współczesnej polszczyzny studenci powinni umieć określić charakterystyczne cechy poszczególnych stylów: publicystycznego, naukowego, urzędowego, dziennikarskiego, potocznego, oficjalnego. Aby w przyszłości właściwie oddać styl tekstu urzędowego w języku docelowym, trzeba bowiem zdawać sobie sprawę z jego specyficznych właściwości w tekście wyjściowym, np. bezosobowości, szablonowości i kategoryczności formy, obecności analityzmów leksykalnych oraz typowych cech składni.
Obok wspomnianych ćwiczeń stylistycznych z tekstem szczególnie ważne wydaje się w kształceniu tłumaczy ciągłe pogłębianie wrażliwości językowej poprzez krytyczną ocenę neologizmów słowotwórczych, neosemantyzmów, neofrazeologizmów czy zapożyczeń w oparciu o kryteria systemowe, wystarczalności językowej, precyzyjności, ekonomiczności, a także z uwzględnieniem kryterium estetycznego i uzualnego. W dyskusjach na temat nowych elementów w języku niezbędna jest znajomość podstawowych pojęć kultury języka, do których należą wyżej wymienione kryteria poprawności językowej. 
Niezmiernie ważne w przypadku tłumaczeń z języka niemieckiego czy angielskiego na język polski jest również zwracanie studentom uwagi na poprawność słowotwórczą. Interesujące mogą być ćwiczenia polegające na omawianiu wyników akcji spolszczania wyrazów obcych „Spolszcz to sam”, którą przeprowadziła w roku 2000 „Polityka”. W ramach konkursu legginsy otrzymały nową nazwę noginsy analogicznie do słowa dżinsy, gadżet został spolszczony za pomocą słowa-zdania nicpotym, a kontaminacja kompirat zastąpiła pirata komputerowego, który miał być odpowiednikiem hakera. Ćwiczenia oceniające, czy nowe derywaty wpisują się w ciąg istniejących już struktur analogicznych, charakteryzujących się regularnością strukturalną i semantyczną, pomagają studentom na zająciach translacyjnych w wypełnianiu różnych luk leksykograficznych, np. w samodzielnym utworzeniu słowa telepraca jako odpowiednika dla niemieckiego słowa Telearbeit.
Ugruntowana poprzez liczne ćwiczenia wiedza teoretyczna z dziedziny słowotwórstwa jest niezbędna przy tłumaczeniu skomplikowanych zestawień z wieloczłonowymi złożeniami, które licznie występują we współczesnej literaturze i prasie niemieckiej.
W przedstawionym programie stylistyki języka polskiego na wnikliwe omówienie zasługuje również temat dotyczący poprawności frazeologicznej, gdyż błędy w użyciu niewłaściwej kolokacji należą do najczęstszych w tłumaczeniach. W podręczniku „Formy i normy” znajdujemy bogaty zestaw ćwiczeń leksykalnych, na podstawie których studenci analizują mechanizmy powstawania zaburzeń łączliwości leksykalnej i zastępują formy innowacyjne nieinnowacyjnymi. Tego rodzaju ćwiczenia dotyczące języka ojczystego muszą zostać uzupełnione ćwiczeniami kontrastywnymi, wskazującymi na pary odpowiedniości między językiem obcym a ojczystym. Ciągłe nastawienie na język obcy prowadzi bowiem do tego, że przyszli tłumacze dysponują bogatym repertuarem analityzmów leksykalnych w języku niemieckim, ale nie potrafią nazwać ich ekwiwalentów w języku polskim. Dotyczy to zarówno języka ogólnego, jak i specjalistycznego. 

4.	POSTULATY

Stylistyka języka polskiego dla tłumaczy ma przede wszystkim na celu zapobieganie błędom językowym i tłumaczeniowym w przekładzie na język polski. Do jej zadań należy również:
-	podnoszenie kultury języka polskiego,
-	rozwijanie kultury wypowiedzi,
-	uwrażliwienie na kwestie poprawnościowe i stylistyczne,
-	zaprezentowanie różnych odmian stylistycznych i sposobów wypowiadania się w języku ojczystym,
-	doskonalenie umiejętności wyrażania danej myśli w języku ojczystym w różny sposób (por. Kozłowska 2003:144).
Zajęcia tłumaczeniowe powinny natomiast służyć zapobieganiu obu rodzajom błędów poprzez poszukiwanie i zestawianie ekwiwalentów oraz automatyzację ich użycia. Bardzo pomocne byłyby w tym wypadku dwujęzyczne słowniki kolokacyjne, uwzględniające wyniki badań konfrontatywnych. Dopóki tego typu słowniki nie powstaną, musimy zadowolić się słownikami jednojęzycznymi, które w coraz większym stopniu uwzględniają kolokcje. Jesteśmy skazani na ich porównywanie jako tekstów pararelnych. Pomocą może również służyć poszukiwanie odpowiednich połączeń w Internecie jako korpusie tekstów oraz specjalne strony internetowe, jak np. leksykon słownictwa niemieckiego oferowany online na stonach uniwersytetu w Lipsku (http:/wortschatz.uni-leipzig.de), który może służyć do rekonstrukcji kolokacji w przypadku tłumaczenia na język niemiecki. Nieznany jest mi do tej pory podobny projekt dotyczący języka polskiego. Na pewno wskazane byłoby również stworzenie „Vademecum tłumacza” dla potrzeb tłumaczeń z języka niemieckiego na język polski, które uwzględniałoby nie tylko problematyczne odpowiedniki realioznawcze, lecz także umożliwiało zestawienie częstych kolokacji.

ANEKS 1: STYLISTYKA JĘZYKA POLSKIEGO

1. Słownik narzędziem w pracy tłumacza. Jak w procesie tłumaczenia korzystać z dostępnych słowników języka polskiego?

1.	Podstawowe pojęcia kultury języka: system, norma, uzus, kodyfikacja, innowacja, 
typy błędów językowych, kreatywność językowa a błąd.

3. Stylistyczne zróżnicowanie współczesnej polszczyzny. Analiza stylów

4. Podstawowe pojęcia semantyki leksykalnej (wyraz, leksem, jednostka leksykalna, znaczenie wyrazu, konotacja leksykalna)

5. Definicje encyklopedyczne i słownikowe. Błędy w definiowaniu

6. Poprawność leksykalna. Ocena poprawności innowacji leksykalnych i frazeologicznych

7. Poprawność leksykalna. Ocena poprawności zapożyczeń. Wpływ języków obcych na współczesną polszczyznę

8. Zagadnienia poprawności słowotwórczej. Paronimy a tautonimy

9. Wyrazy modne, nadużywane i kontrowersyjne a szablon językowy. Zjawisko redundancji leksykalnej (tautologie, pleonazmy)

10. Zagadnienia łączliwości leksykalnej
11. Problemy poprawności frazeologicznej

12. Poprawność stylistyczna – środki stylistyczne w tekstach użytkowych

ANEKS 2: KULTURA JĘZYKA POLSKIEGO

13. Norma fonetyczna współczesnej polszczyzny

14. Trudne problemy polskiej ortografii (pisownia wielką i małą literą, pisownia łączna i rozdzielna) oraz interpunkcji

15. Zagadnienia poprawnościowe związane z odmianą i tworzeniem nazw własnych (nazwy osobowe, nazwy geograficzne)

16. Tendencje we współczesnej fleksji. Zagadnienia poprawnościowe związane z odmianą rzeczowników, przymiotników, czasowników

17. Odmiana i użycie w zdaniu liczebników

18. Tendencje oraz kwestie poprawnościowe z dziedziny składni. Trudności w konstruowaniu zdania (postrzeganie związków rządu i zgody, zastosowanie imiesłowowego równoważnika zdania, skróty składniowe oraz szyk wyrazów w zdaniu, wyrazy funkcyjne).

LITERATURA ŹRÓDŁOWA

Lenz, S. 1996. Der Geist der Mirabelle. München: dtv.
Lenz, S. 1978. Opowieści z Bollerup. Przeł. M. Jasnosz. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

BIBLIOGRAFIA

1.	Buttler, D. 1987. „Typy łączliwości leksykalnej wyrazów”. w: J. Podracki (red.). Dydaktyka nauki o języku. Wybór prac. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. 193-201.
2.	Földes, C. 1999. „Zur Begrifflichkeit von Sprachenkontakt und Sprachenmischung”. w: M. K. Lasatowicz/ J. Joachimsthaler (red.). Interkulturalität in Sprache und Literatur. Frankfurt a. M.: Lang. 33-54.
3.	Haugen, E. 1977. “Language Norms in Bilingual Communities”. w: W. Dressler/ W. Meid (red.). Proceedings of the Twelfth International Congress of Linguists. Vienna, August 28 – September 2. Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft, 283-286.
4.	Köhler, F. H. 1975. Zwischensprachliche Interferenzen. Tübingen: G. Narr-Verlag.
5.	Kozłowska, Z. 2003. „O błędach językowych w tekstach polskich przekładów”. w: A. Kopczyński/ U. Zaliwska-Okrutna. Język rodzimy a język obcy. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. 137-147.
6.	Löbner, S. 2002. Semantik. Eine Einführung. Berlin: de Gruyter. 230-253.
7.	Lukszyn, J. (Red.). 1998.  Tezaurus terminologii translatorycznej. Warszawa: PWN.
8.	Markowski, A. (Red.). 2002. Nowy słownik poprawnej polszczyzny. Warszawa: PWN.
9.	Mosiołek-Kłosińska, K. 1997. „O zakłóceniach łączliwości systemowej wyrazów. Zakłócenie łączliwości a błąd semantyczny”. w: Poradnik Językowy, z.3.
10.	Mosiołek-Kłosińska, K. (Red.). 2001. Formy i normy, czyli poprawna polszczyzna w praktyce. Warszawa: Felberg SJA.